Als het misgaat
Iemand met ADHD ontploft, of het loopt helemaal uit de hand. Wat je dan doet, en vooral wat erna komt. Een mislukte opname neem je opnieuw op.
Lees ook de andere kant: Als je emoties overkoken
Eerst even gokken
Wat weet je al over wat je doet als het misgaat? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat bedoelen we met misgaan?
Eerst het hele verhaal. Iemand met ADHD wordt heel boos of heel verdrietig. Schreeuwen, deuren slaan, iets zeggen wat pijn doet. Of het loopt anders uit de hand. Iets gaat kapot, of een ruzie wordt groter.
Dat is naar, voor iedereen. Jij schrikt, of je wordt zelf boos. Deze les gaat over wat jij kunt doen. Tijdens, en vooral erna.
Tijdens een uitbarsting: rust en veiligheid. Erna: praten, herstellen en samen kijken wat er beter kan.
Wat het niet is
- Geen onwil. Het brein remt de emotie minder goed af.
- Geen excuus. Ook met ADHD ben je verantwoordelijk voor wat je doet. Maar dat bespreek je erna, niet tijdens.
- Geen falen van jou. Ook bij goede ouders, leraren en partners gaat het soms mis.
Wat doet het ADHD-brein?
Zie het als een filmset. Soms mislukt een opname. Gevoel speelt veel te hard. Impuls zegt iets wat niet in het script stond. De scène ontspoort.
Op een filmset ontsla je dan de acteur niet. Je zegt: "Cut. We nemen hem opnieuw." Even pauze. Iedereen haalt adem. En dan proberen we het nog een keer.
Tijdens de mislukte opname kun je weinig doen. Gevoel hoort je niet. Maar erna kun je veel doen. Dan kan de regisseur weer meedenken.
Wat weten we?
Vaak samen. Moeite met het sturen van emoties komt bij ADHD veel voor, op elke leeftijd. Het maakt het leven zwaarder. Dat zetten onderzoekers rond Philip Shaw op een rij.
Afremmen. Russell Barkley ziet ADHD als een probleem met afremmen. Ook een emotie remt het ADHD-brein minder goed af.
Niet expres. Thuisarts.nl zegt tegen ouders: druk gedrag doet een kind met ADHD niet expres. Word dus niet boos. Blijf duidelijk en positief.
Training. Er zijn trainingen voor ouders en leraren. Daar leer je hoe je het beste reageert op het gedrag. En hoe je elke keer hetzelfde reageert.
De aanpak zelf. Wat hier staat over tijdens en erna, is vooral ervaringskennis. Er is weinig onderzoek dat precies deze stappen vergelijkt.
Probeer het zelf
Denk aan de laatste keer dat het misging. Schrijf drie dingen op. Wat gebeurde er vlak ervoor? Wat deed jij tijdens? En wat gebeurde er erna?
Kijk dan: wat zou je de volgende keer anders willen doen? Er is geen goed of fout.
Hoe pak je het aan?
Vandaag: spreek een pauzewoord af
Kies op een rustig moment samen een woord of gebaar. Als een van jullie het zegt, stoppen jullie allebei even. Bijvoorbeeld "pauze", of een hand omhoog.
Tijdens: zorg voor rust en veiligheid
Praat zacht en weinig. Ga niet in discussie. Geef ruimte: een paar stappen afstand, of even een andere kamer. Zorg dat niemand gewond raakt.
Tijdens: jij bent de rustige
Word je zelf ook boos? Dat is normaal. Zeg dan dat je even weggaat en terugkomt. Twee mensen die koken, maken het groter.
Erna: praat als het gezakt is
Wacht tot het echt rustig is. Dat kan een half uur zijn, of een paar uur. Vraag dan: "Wat gebeurde er bij jou?" Luister eerst. Vertel daarna wat het met jou deed.
Erna: herstel samen
Sorry zeggen helpt, van allebei als dat klopt. Is er iets kapot of gezegd? Kijk samen hoe je het goedmaakt. En spreek af wat er de volgende keer anders kan.
Herken je dit?
Casus 1De moeder van Tess, groep 6
Tess is 9. Ze moet stoppen met haar tablet. Ze gilt, gooit de tablet op de bank en schopt tegen de deur.
Haar moeder schreeuwt terug: "Zo praat je niet tegen mij! Een week geen tablet!"
Gevoel speelt op vol volume, nu bij allebei. Tess hoort de straf niet eens. Het wordt alleen groter.
Haar moeder zegt rustig: "Ik zie dat je boos bent. Ik wacht in de keuken." Later praten ze. Ze spreken af: vijf minuten van tevoren zet Tess zelf een timer.
De moeder roept "Cut!" voor zichzelf. Erna nemen ze de scène samen opnieuw op, met een plan.
Casus 2Meneer Jansen, docent op het mbo
Kevin krijgt een opmerking over zijn telefoon. Hij scheldt meneer Jansen uit, voor de hele klas.
Meneer Jansen gaat de discussie aan, voor de klas. Het loopt op. Kevin wordt eruit gestuurd.
Voor publiek kan Kevin niet terug. En meneer Jansen ook niet.
Meneer Jansen zegt kort: "Kevin, even naar de gang. We praten zo." Na de les praten ze, zonder publiek. Kevin biedt sorry aan. Ze spreken een teken af voor de volgende keer.
Geen publiek, geen discussie tijdens. Erna is er ruimte om te herstellen.
Casus 3Linda, partner van Mark
Mark heeft ADHD. Als hij moe is, ontploft hij om kleine dingen. Linda voelt zich steeds vaker op eieren lopen.
Linda zegt niks meer. Ze probeert alles te voorkomen.
Linda raakt uitgeput. En Mark merkt niet hoe het voor haar is.
Op een rustige avond vertelt Linda hoe het voor haar is. Ze spreken een pauzewoord af. Mark gaat naar de huisarts om te kijken wat hem helpt.
Ze nemen niet één scène opnieuw op, maar kijken naar de hele film. Samen.
Past het niet?
- Het wordt gevaarlijkIemand doet zichzelf of een ander pijn.Zorg eerst voor veiligheid. Bel bij gevaar 112. Zoek daarna hulp bij de huisarts.
- Het gebeurt heel vaakBijna elke dag gaat het mis.Ga naar de huisarts of behandelaar. Behandeling van ADHD helpt vaak ook voor de emoties.
- Erna praten lukt nietDe ander wil er niet over praten.Probeer het op een ander moment, of op papier. Of met iemand erbij.
- Jij bent opJe hebt geen energie meer.Zorg ook voor jezelf. Praat met iemand, of vraag hulp bij de huisarts.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Iemand om me heen
Een uitbarsting is niet jouw schuld. Je hoeft het ook niet te accepteren. Zorg tijdens voor rust, en praat erna. Vergeet niet om ook voor jezelf te zorgen.
Ouder of verzorger
Je kind doet het niet expres. Blijf zo rustig mogelijk, en straf niet tijdens de uitbarsting. Praat erna. Een oudertraining kan je helpen; vraag de behandelaar ernaar.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Ga nooit in discussie voor publiek. Stuur de leerling of collega even weg, rustig. Praat erna, één-op-één, en spreek een teken af.
Basisschool
Een rustige plek in de klas helpt een kind om af te koelen. Bespreek het daarna kort, en vertel de ouders wat er gebeurde.
Middelbare school
Spreek met de mentor een vaste plek af waar een leerling heen kan. Praat erna zonder klasgenoten erbij.
Werk
Loopt een gesprek uit de hand? Stel voor om er morgen op terug te komen. Bespreek het erna rustig, met eventueel de bedrijfsarts erbij.
Mythes & valkuilen
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Je moet meteen straffen, anders leert het kind niets. | Nee | Tijdens een uitbarsting hoort een kind je niet. Praat erna, en spreek af wat anders kan. |
| Met ADHD ben je niet verantwoordelijk voor wat je doet. | Nee | ADHD verklaart iets, maar het is geen excuus. Erna bespreek je wat er beter kan. |
| Als je het niet benoemt, gaat het vanzelf over. | Nee | Zwijgen maakt het vaak zwaarder. Praat erover op een rustig moment. |
Hulp nodig?
- Iemand die je vertrouwt
- praat over hoe het voor jou is.
- Op school
- de mentor, de IB'er of de vertrouwenspersoon.
- De huisarts of behandelaar
- als het vaak misgaat, of als het gevaarlijk wordt. Vraag ook naar een training voor ouders.
- Bij direct gevaar
- bel 112.
Samenhang
Lees eerst
- EmotiesGevoel, de acteur die twee keer zo hard speelt
Verwant
- Duidelijk afsprekende souffleur
Hierna
- Samenwerkende filmploeg
- Vriendschap en relatieseen goede tegenspeler
Bronnen
- onderzoekShaw e.a. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry 171(3), 276-293.Moeite met het sturen van emoties komt bij ADHD veel voor, op elke leeftijd, en maakt het leven zwaarder. De behandeling van ADHD helpt vaak ook voor de emoties.
- richtlijnThuisarts.nl (NHG) (2026). Mijn kind heeft ADHD. Thuisarts.nl.De kenmerken moeten er op minstens twee plekken zijn, vóór je 12e beginnen en langer dan een half jaar duren. Meisjes vallen minder op. Druk gedrag doet een kind niet expres. Adviezen: wees duidelijk en positief, met regels die altijd hetzelfde zijn, vaste tijden, elke ochtend vertellen wat er komt (met plaatjes of een schrift), samen afspraken maken (begin met de 5 belangrijkste), makkelijke woorden en korte zinnen, en meteen laten merken als het goed gaat. Elke dag een uur stevig bewegen en niet langer dan een uur achter elkaar zitten. Er zijn trainingen voor ouders en voor leraren. Medicijnen kunnen helpen als adviezen en gedragstherapie niet genoeg helpen; bekende bijwerkingen zijn minder eetlust, slecht slapen, hoofdpijn en buikpijn. Ongeveer 2 op de 10 kinderen hebben als volwassene geen last meer.
- onderzoekRussell A. Barkley (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin 121(1), 65-94.Barkley ziet ADHD als een probleem met afremmen. Daardoor lopen ook andere sturende functies mis, zoals werkgeheugen, motivatie en het sturen van je gedrag. Het bewijs was het sterkst voor afremmen, werkgeheugen en motivatie.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 8 vragen. Heb je er 6 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van mensen met ADHD. Deze cursus legt uit wat ADHD is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.