Overstappen
Naar de brugklas, op kamers, een nieuwe baan. Bij een overstap vallen je oude gewoontes weg. Hoe je de nieuwe set inricht voordat je begint. Met de overstapkaart.
Eerst even gokken
Wat weet je al over overstappen? Kies wat je denkt. Fout is niet erg.
Wat is overstappen?
Eerst het hele verhaal. Een overstap is een grote verandering in je dag. Van de basisschool naar de brugklas. Van huis naar een kamer. Van school naar werk. Of naar een nieuwe baan.
Bij een overstap vallen veel dingen tegelijk weg. Je oude gewoontes. De mensen die je kenden. De hulp die al geregeld was. En vaak moet je ineens veel meer zelf doen.
Bij een overstap valt je oude set weg. Richt de nieuwe set in voordat je begint.
Wat er vaak verandert
- Meer zelf doen
- niemand die je eraan herinnert, of je wekt.
- Nieuwe mensen
- zij weten nog niet wat jij nodig hebt.
- Nieuwe gewoontes
- een ander rooster, een andere weg, een andere plek.
Waarom is dat lastig voor een ADHD-brein?
Zie het als een filmploeg die naar een nieuwe set verhuist. Op de oude set wist iedereen waar alles lag. De lampen stonden goed. Er hingen briefjes op de juiste plek. De regisseur hoefde daar niet meer over na te denken.
Op de nieuwe set is alles anders. De spullen liggen nog in dozen. De ploeg is nieuw. De regisseur moet alles weer zelf regelen.
Voor een ADHD-brein is juist dat zwaar. Gewoontes nemen werk van de regisseur over. Vallen ze weg, dan moet hij alles weer zelf onthouden en plannen. Daarom loont het om de nieuwe set in te richten voordat je begint.
Wat weten we?
| Wat | Wat we weten | Bron |
|---|---|---|
| Na school | Bij jongeren met ADHD namen de problemen in het dagelijks leven toe, voor en na de middelbare school | Howard e.a. (2016) |
| Wat hielp | Bij wie ging studeren, bleven de problemen gelijk. Betrokken ouders hingen samen met minder problemen | Howard e.a. (2016) |
| Op kamers | De overstap naar zelfstandigheid ging vaak plotseling. Veel studenten konden hun medicijnen nog niet goed zelf regelen | Schaefer e.a. (2017), klein onderzoek |
| Na je 18e | ADHD gaat meestal niet helemaal weg. Op hun 25e heeft ongeveer de helft er nog een deel van | Faraone e.a. (2021) |
| Gewoontes | Een vast dagritme helpt volwassenen met ADHD | Thuisarts.nl |
Hulp gaat niet vanzelf mee. Bij een nieuwe studie moet je aanpassingen zelf aangeven. Het liefst al voordat je begint.
Probeer het zelf
Staat er een overstap aan te komen? Vul de overstapkaart in. Doe het een paar weken van tevoren, als het kan.
Wat je invult, blijft op dit apparaat.
Hoe pak je het aan?
Vandaag: schrijf op wat nu werkt
Wat helpt je nu? Een wekker, een vaste plek voor je sleutels, iemand die je overhoort. Schrijf het op. Dat neem je mee naar de nieuwe set.
Bekijk de nieuwe set van tevoren
Ga een keer kijken. Loop de route, bekijk het gebouw, zoek de kantine. Vraag het rooster of de planning op. Hoe minder nieuw het is, hoe minder de regisseur hoeft te doen.
Regel de hulp opnieuw
Zoek uit wie je nieuwe producent is: een mentor, een decaan, een leidinggevende. Vraag je aanpassingen opnieuw aan. Wacht niet tot het misgaat.
Bouw je gewoontes opnieuw op
Maak in de eerste week vaste momenten. Opstaan, eten, huiswerk, slapen. Maak er als-dan-plannen van. Als ik thuiskom, dan leg ik mijn tas bij de deur.
Spreek af wie je steunt
Wie belt of appt je in de eerste weken? Een ouder, een vriend, een coach. Spreek af wanneer jullie even bijpraten. Gebruik je medicijnen? Regel dan ook wie je recept en controles overneemt.
Herken je dit?
Casus 1Mila, groep 8
Mila gaat na de zomer naar de brugklas. Ze heeft ADHD. Op de basisschool had ze één juf, die alles voor haar op het bord zette.
Iedereen denkt: dat komt vanzelf goed. In de eerste week raakt Mila haar rooster kwijt, en vergeet ze drie keer haar gymspullen.
Mila's oude set is weg. Niemand heeft de nieuwe ingericht.
In de zomer fietst Mila met haar vader de route twee keer. Ze krijgen het rooster vooraf. Thuis hangt het groot op de koelkast. Haar ouders mailen de mentor wat helpt.
De nieuwe set is ingericht voordat het spannend wordt.
Casus 2Tim, 18, op kamers
Tim gaat studeren in een andere stad. Thuis wekte zijn moeder hem. Ze herinnerde hem aan zijn medicijnen en zijn afspraken.
Tim denkt: ik ben nu volwassen, ik doe het zelf. Na een maand slaapt hij vaak door. Zijn medicijnen zijn op, en hij heeft geen nieuw recept.
Wat zijn moeder deed, viel in één keer weg. Niemand nam het over.
Tim schrijft op wat zijn moeder deed. Voor elk ding zoekt hij iets nieuws. Twee wekkers. Een herinnering in zijn telefoon voor het recept. Elke zondag belt hij even met zijn moeder.
De taken van de oude set hebben een nieuwe plek gekregen.
Casus 3Nadia, 35, nieuwe baan
Nadia begint aan een nieuwe baan. Op haar oude werk had ze een eigen kamer, en een collega die haar hielp plannen.
Ze zegt niets, en hoopt dat het goed gaat. Na drie weken loopt ze achter.
Haar oude hulp is weg. Op het nieuwe werk weet niemand wat ze nodig heeft.
Nadia vult de overstapkaart in voor haar eerste dag. Na twee weken vraagt ze haar leidinggevende om een rustig plekje voor geconcentreerd werk. En om een kort overleg elke maandag.
Ze regelt haar set zelf. Ze wacht niet tot het misgaat.
Past het niet?
- De overstap komt plotselingEen verhuizing of ontslag, zonder tijd om voor te bereiden.Begin met één ding: je wekker, of je vaste plek. Vul de kaart in de eerste week in.
- Je wilt een schone leiJe wilt niet dat ze op de nieuwe plek weten van ADHD.Je hoeft je diagnose niet te noemen. Vertel wel wat je helpt.
- De oude gewoontes passen nietJe nieuwe rooster is heel anders.Neem het idee mee, niet de precieze tijd. Een vast moment voor huiswerk kan ook op een andere tijd.
- Het blijft zwaarNa een paar maanden voelt het nog steeds niet goed.Praat erover met je mentor, decaan of huisarts.
Voor jou
Wat betekent dit voor jou? Kies op het overzicht wie je bent, dan staat jouw stukje open.
Zelf
Een overstap is voor iedereen spannend. Voor een ADHD-brein vraagt hij extra werk. Schrijf op wat nu werkt, en neem het mee. Begin een paar weken van tevoren.
Ouder of verzorger
Blijf betrokken, ook als je kind ouder wordt. Bereid de overstap samen voor. Schrijf op wat je nu allemaal doet. Bouw het daarna langzaam af, en spreek af wanneer jullie bijpraten.
Leerkracht, docent of leidinggevende
Een goede overdracht helpt: wat werkte er op de vorige plek? Geef het rooster vooraf, en maak een vast aanspreekpunt. Kijk na een paar weken hoe het gaat.
Basisschool
Op naar de brugklas. Oefen de route, vraag het rooster vooraf. Laat de basisschool en de nieuwe school met elkaar praten over wat helpt.
Middelbare school
Op naar een vervolgopleiding. Vraag aanpassingen opnieuw aan, het liefst voordat je begint. Ga je op kamers? Schrijf op wat je ouders nu voor je doen.
Studie
Op naar je eerste baan. Er is geen rooster meer, en niemand die tussendata zet. Bedenk vooraf hoe je je dag indeelt.
Werk
Een nieuwe baan, of een nieuwe functie. Vraag in de eerste weken wat er van je verwacht wordt. Vraag aanpassingen op tijd aan, niet pas als het misgaat.
Mythes & valkuilen
| Bewering | Klopt het? | Wat wel klopt |
|---|---|---|
| Na je 18e heb je geen ADHD meer. | Nee | Meestal gaat het niet helemaal weg. Op hun 25e heeft ongeveer de helft er nog een deel van. |
| Je hulp gaat vanzelf mee naar je nieuwe opleiding. | Nee | Bij een nieuwe studie moet je aanpassingen zelf aangeven. |
| Als je ouder wordt, moeten je ouders zich er niet meer mee bemoeien. | Nee | Betrokken ouders in de tienerjaren hingen samen met minder problemen. |
Hulp nodig?
- Op school
- je mentor, of de intern begeleider (IB'er). Vraag om een goede overdracht.
- Op je studie
- de studentendecaan. Meld je het liefst voordat je begint.
- Op je werk
- je leidinggevende, of de bedrijfsarts.
- De huisarts
- als je niet weet wie je zorg straks overneemt.
Samenhang
Lees eerst
- Hulp regelenje nieuwe producent
Verwant
- Tijd zieneen nieuw rooster zichtbaar maken
- Vertellen of nietwie mag het weten op de nieuwe plek?
Hierna
- Werkende juiste rol
- Je eigen planje draaiboek
Bronnen
- onderzoekHoward, Strickland, Murray e.a. (2016). Progression of impairment in adolescents with attention-deficit/hyperactivity disorder through the transition out of high school. Journal of Abnormal Psychology 125(2).548 kinderen met ADHD, 16 jaar lang gevolgd (de MTA-studie). Hun problemen in het dagelijks leven namen toe, voor en na de middelbare school. Bij wie daarna ging studeren, bleven de problemen gelijk. Betrokken ouders in de tienerjaren hingen samen met minder problemen.
- onderzoekSchaefer, Rawlinson, Wagoner e.a. (2017). Adherence to Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Medication During the Transition to College. Journal of Adolescent Health 60(6).Gesprekken met 10 eerstejaarsstudenten met ADHD. De overstap naar zelfstandigheid ging vaak plotseling. Veel studenten konden hun medicijnen nog niet goed zelf regelen. Steun van anderen hadden ze hard nodig. Een klein onderzoek.
- onderzoekFaraone e.a. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 128, 789-818.80 onderzoekers uit 27 landen zetten op een rij wat zeker is. ADHD komt voor bij 5,9 procent van de jongeren en 2,5 procent van de volwassenen, overal ter wereld. Artsen beschreven het al in 1775. Het is niet vaker gaan voorkomen, wel vaker herkend. Zeven onderzoeken met ruim 25.000 jongeren vonden geen verband tussen suiker en ADHD. Hersenscans en tests laten kleine verschillen zien, maar je kunt er ADHD niet mee vaststellen. ADHD komt vaak samen voor met somberheid (depressie), angst, autisme, eetproblemen en verslaving. Mensen met ADHD hebben vaker moeite met sociale contacten. Medicatie verkleint de kans op ongelukken, verslaving en schooluitval. Bijwerkingen zijn meestal mild en vaak op te lossen met een andere dosis of een ander middel. Kinderen die stimulerende middelen gebruiken, groeien in een of twee jaar gemiddeld ongeveer 2 centimeter minder dan verwacht. Sporten verminderde de kenmerken in tien onderzoeken met 300 kinderen, maar niet meer duidelijk na correctie voor onderzoek dat nooit gepubliceerd werd; een ander overzicht vond geen effect op de kenmerken, wel minder angst en somberheid. Volwassenen met ADHD vallen volgens henzelf moeilijker in slaap en worden minder uitgerust wakker. Ongeveer 1 op de 6 jongeren heeft op 25-jarige leeftijd nog alle kenmerken, ongeveer de helft nog een deel. Training in organiseren (10 onderzoeken, 893 jongeren) gaf volgens ouders matig minder onoplettendheid.
- richtlijnStudiekeuze123 (2026). Studeren met een ondersteuningsbehoefte. studiekeuze123.nl.Wil je aanpassingen in je studie, dan moet je dat zelf aangeven bij de onderwijsinstelling, het liefst al voor je begint. Voorbeelden: een aangepast rooster, meer tijd voor een tentamen, of opdrachten later inleveren.
- richtlijnThuisarts.nl (NHG) (2026). Ik heb ADHD. Thuisarts.nl.ADHD is er al vanaf je jeugd, maar sommige mensen ontdekken het pas als volwassene. Volwassenen zijn vaak minder druk dan kinderen. Een vast dagritme, gedragstherapie en coaching helpen; medicijnen bespreek je met een psychiater.
- onderzoekBreitwieser en Reinelt (2026). The effectiveness of implementation intentions in children: A systematic review and meta-analysis. British Journal of Psychology 117.42 onderzoeken met bijna 13.000 kinderen. Een als-dan-plan (als X gebeurt, dan doe ik Y) hielp kinderen hun doel te halen. Het effect was groter bij jonge kinderen, en in een deel van de analyses bij kinderen met ADHD.
Toets
Laat zien wat je weet. Er zijn 8 vragen. Heb je er 6 goed, dan heb je het onderwerp gehaald.
Gebaseerd op onderzoek en op de ervaring van mensen met ADHD. Deze cursus legt uit wat ADHD is en geeft je hulpmiddelen. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen hulpverlener. Herken je jezelf, of gaat het niet goed? Praat erover met iemand die je vertrouwt, je huisarts, of je mentor of studentendecaan.